Saint Maximus the Greek


St Maximos the Greek was one of the most distinguished monks and theologians of the 16th century, famed for his missionary activities and reforming achievements in the Russia of his time.


He was born in Arta in around 1470 of respected and prosperous parents, and his name in the world was Mikhail Trivolis. At an early age he went to study in Italy, at major centres of the Renaissance, where he was taught by distinguished Greek scholars.

On the completion of his studies in Italy, Mikhail Trivolis determined to embrace the monastic life on the Holy Mountain, choosing as his place of residence the renowned Monastery of Vatopaidi. Thus, towards the end of 1505 or in early 1506 he was tonsured as a monk, taking the name of Maximos, and devoted himself with zeal to study and the pursuit of the spiritual life. He remained in the Monastery for ten years as an ordinary monk, avoiding holding monastic offices, but taking part in various missions for the Monastery in Macedonia and the islands, where he preached the Word of God.

The fame of Maximos as a monk spread throughout the Orthodox world and particualrly among the Slav peoples, with whom the Vatopaidi Monastery had always had ties of friendship. For this reason, when the Russian Tzar Basil Ivanovich sent a special mission to Mount Athos to request of the Protos that an experienced and learned monk should spend some time in Russia with a view to undertaking the translation of the Church’s books from Greek into Russian, and following the refusal of the Vatopaidi monk Savvas, who was advanced in years and in bad health, the Protos chose Maximos Trivolis, a monk of learning and repute.

Maximos left the Holy Mountain in June or July of 1516, accompanied by the priest-monk Neophytos and the monk Lavrentios, who knew Russian. After a long and wearisome journey, on which he passed through Constantinople to obtain the blessing of the Ecumenical Patriarch Theoleptos, he arrived in early 1518 in Moscow, where he was received with great honours both by Tzar Basil and the Metropolitan of Moscow, Varlaam.

Maximos arrived in Russia at a time when great ignorance was prevalent among the people, with the result that superstitions, magic, astrology and self-indulgence were regarded as indissolubly bound up with the Orthodox Christian Faith. But apart from this, the sacred texts of Holy Scripture and the Fathers had been seriously corrupted by irresponsible copyists, which made the work of the Church even more difficult.

The first task undertaken by Maximos was the translation of the Interpretation of the Psalter, because of its usefulness for monks and laypeople alike. Since Maximos himself did not yet know Church Slavonic well, the Tzar supplied him with two translators to assist him.

maxim o graikos A IN


When the translation was completed, such was the enthusiasm of the Metropolitan and the Holy Synod that they all described the Interpretation of the Psalter as “a wellspring of piety”. This translation showed that the Russians had much to gain from this polymath monk. Thus, the Tzar, in spite of the strong desire and fervent requests of Maximos to return to the Holy Mountain, would not allow him to do so, but kept him with him, entrusting him with the translation of other patristic writings. In parallel with his work as a translator, Maximos undertook the correction of their liturgical books, particularly the ‘Triodion’*, which was crammed with mistakes, due to the ignorance of the copyists and translators.

However, apart from his literary work, Maximos showed great zeal in working for the moral improvement and enlightenment of the Russian people by means of his writings and sermons, firmly drawing out the essence and the deeper content of the Orthodox Faith, as against the superstitions rife among the Russian people at that time.

However, naturally enough, the reputation and prestige which Maximos had gained as a result of his learning, the favour which he enjoyed with the Tzar and his conflicts with the prevalent superstitions and pagan ideas of the time were unwelcome to certain ecclesiastical circles, who, moved to envy, awaited their opportunity to take their revenge. The opportunity came with the elevation to the metropolitical throne of Moscow of Daniel, Abbot of the Volokolamsk Monastery. However, the conflict between Daniel and Maximos was due mainly to the fact that Maximos regarded the appointment of Daniel as Metropolitan of Moscow as anticanonical and illegal, since it had been made without the leave of the Ecumenical Patriarch and thus was prejudicial to the unity between the Russian and the Greek Churches.

In an underhand and malicious manner, Daniel managed to turn the Tzar against Maximos by alleging that Maximos had protested against the divorce and second marriage of the Tzar, and that together with certain boyars he was conspiring against him. This resulted in the arrest and imprisonment of Maximos. To these accusations his slanderers added others of an ecclesiastical nature, for example, that he was a heretic, that he was perverting the Russian church books, that he insulted the Russian saints. Thus the synod which met under the chairmanship of Daniel in April 1525 sentenced Maximos to exile and life imprisonment in the Volokolamsk Monastery, where he was subject to appalling torture. The constant protests of Maximos against this unjust condemnation forced Daniel to convene a second synod (1531), which again sentenced Maximos to life imprisonment, this time in the Otrots Monastery in the city of Tver, and to lifelong exclusion from Holy Communion. Maximos remained a prisoner in this monastery for 20 years, during the course of which he composed a ‘Confession of the Orthodox Faith’ and two discourses in defence of his correction of the Russian service books. After the death of Basil, he petitioned the new Tsar, Ivan Vasilievich, for permission to return to Mount Athos, but the new Tsar, afraid that the sufferings of Maximos should become known outside Russia, refused to grant his request. Even when the Ecumenical Patriarch Dionysios and the Patriarch of Alexandria Ioakeim mediated with the new Tsar to let Maximos go free, so that he could return to the Holy Mountain, the Tsar remained totally adamant. All that they achieved was some improvement in the conditions of Maximos and that he should be permitted to receive Holy Communion.

Maximos remained imprisoned in the Otrots Monastery until 1551, when his friend the Abbot of the Lavra of St Sergius, Artemios, together with some boyars of good repute sought from the Tsar the release of this innocent convict. Their request was granted and the Saint, weakened by his hardships and the experience of imprisonment, was taken to the Monastery of St Sergius, where he lived a life of holiness for the rest of his days, finally gaining in his old age the profound respect and esteem of the Tsar Ivan Vasilievich. He breathed his last on 21 January 1556, in his 86th year.

Thirty-eight of his 86 years he had spent in hardships, imprisonment and deprivations, spending his powers for the benefit of the Russian Church and the Russian people. Even in the solitude of prison, he used the opportunity to compose a host of writings and letters, aimed at the enlightenment of the Russian people.

His writings and letters deal with a variety of topics: dogmatics, apologetics, hermeneutics, moral and social issues, and met with great popularity and a ready response among the people of Russia. In view of his achievements, he has been justly described by modern scholars as “the illuminator and reformer of the Russians”. However, apart from this, it must be pointed out that immediately after his death, many described him as a ‘saint’, ‘martyr’, ‘great teacher’, and ‘prophet’. The honour and reverence in which he is held by the Russian people was demonstrated officially a century after his death, when he was proclaimed a saint of the Russian Church. This canonisation was officially ratified both by the Ecumenical Patriarchate and by the Patriarchate of Moscow in 1988. His feast day is on 21 January10.




(άγνωστα βιογραφικά στοιχεία του Οσίου Μαξίμου του Γραικού)

πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Σύμφωνα με έρευνες Ρώσων μελετητών, αλλά και του δικού μας αειμνήστου  ακαδημαϊκού Γρηγορίου Παπαμιχαήλ, ο οποίος πρώτος έκανε γνωστό στην ‘ Ελλάδα τον μεγάλο αυτό Νεοέλληνα( με την μελέτη του «Μάξιμος ο Γραικός, ο πρώτος φωτιστής των Ρώσων», εν Αθήναις 1951, ο Μιχάλης Τριβώλης), γεννήθηκε στην «Άρτα γύρω στα 1470.  Τον πατέρα του τον έλεγαν Μανουήλ και την μητέρα του Ειρήνη.

Πολύκλαδη ήταν η αρχοντική  γενιά των Τριβώληδων. Ο Κάλλιστος ο Α΄, που ήταν Οικουμενικός Πατριάρχης από το 1350 ως το 1363, φίλος του Ιωάννου του  Ε΄(Παλαιολόγου) και συντάκτης θρησκευτικών διατριβών, ανήκε στην οικογένεια Τριβώλη.

Και ο βασιλεύς –φιλόσοφος Μανουήλ Παλαιολόγος απευθύνει στα τέλη του ΙΔ ή στις αρχές του ΙΕ αιώνα, επιστολή σε ένα Τριβώλη ,που βρισκόταν στην Πελοπόννησο, στο περιβάλλον του Θεοδώρου του Α, δεσπότη του Μυστρά, αδελφού του αυτοκράτορα. Σύμφωνα με τον Ντενίσωφ το πρόσωπο πρέπει να είναι το ίδιο που ο Δημήτριος Κυδώνης, γύρω στο 1380,λέει ότι πρωτοστάτησε στην συμφιλίωση των βασιλέων ,εννοώντας τον Ιωάννη τον Ε΄ και τον πρωτότοκο γιό του και  σφετεριστή του θρόνου για τρίαπερίπου έτη ,Ανδρόνικο.

Πριν από την «Άλωση και κάτω από άγνωστες συνθήκες, διάφοροι κλάδοι της οικογένειάς βλάστησαν στην Δύσι και στην Ανατολή. Τριβώληδες, έκτος από την «Άρτα, μαρτυρούνται στον Μυστρά, στην Κέρκυρα και αλλού. ‘ Ιδιαίτερα γνωστοί φέρονται οι Τριβώληδες της Κερκύρας, ο Δημήτριος και τα παιδιά του Στάμος και Ιάκωβος, που διακρίθηκαν ανάμεσα στους Ευγενείς του νησιού. Ο δόγης της Βενετίας ‘ Αλβίσο Μοντσενίγο τους άπένειμε τον τίτλο του κόμητος.

‘ Ο  Ιάκωβος είναι ο «ίλαρώτατος και χαριέστατος ποιητής». Ο χαρακτηρισμός ανήκει στον Νικόλαο Σοφιανό, επίσης Κερκυραίο, συγγραφέα της πρώτης Γραμματικής της Κοινής των ‘ Ελλήνων Γλώσσης και μεταφραστή στην νεολληνική αρχαίων ελληνικών κειμένων.

Ο  Δημήτριος, ο όποιος φέρεται ως θείος του Μιχαήλ Τριβώλη (Μαξίμου του Γραικού), ήταν γνωστός ως αντιγραφέας κωδίκων και ως «σοφός βιβλιόφιλος». Του άρεσε να προσονομάζεται «Σπαρτιάτης» η «Πελοποννήσιος εκ Σπάρτης». Αυτό οδήγησε την έρευνα στο συμπέρασμα ότι προέρχεται από τους Τριβώληδες του Μυστρά. Μαρτυρούνται, εξ άλλου, σχέσεις του Δημητρίου με τους Παλαιολόγους.

Στην Ρώμη, όπου κατέφυγε μετά την κατάλυση της εξουσίας τους στην Πελοπόννησο, αντέγραψε την ‘ Οδύσσεια και στα 1471-1472 την Ανθολογία των ελληνικών επιγραμμάτων.

Προστατευόμενος του Βησσαρίωνος, καρδιναλίου τότε, ήταν εκεί, όταν έγιναν οι αρραβώνες της μικρής πριγκιποπούλας Ζωής-Σοφίας Παλαιολογίνας με τον τσάρο Ιβαν Γ’ (1 Ιουνίου 1472).

Αργότερα επέστρεψε στην Κέρκυρα, όπου και εγκαταστάθηκε μόνιμα. Όσον άφορά στα παιδιά του έχομε να προσθέσομε και τα εξής: ο Στάμος έγινε μέλος του Μεγάλου Κερκυραίικου Συμβουλίου και ο Ιάκωβος του Συμβουλίου των Ευγενών. Αργότερα ο δεύτερος προήχθη σε σύνδικο και δικαστή. Και κλείνομε με την μαρτυρία ότι, όταν ο  Ιανός (‘ Ιωάννης) Λάσκαρις, ο περίφημος αυτός λόγιος και αγωνιστής της απελευθερώσεως του Βυζαντίου από τους ‘ Οθωμανούς, έφθασε στην ’ Ελλάδα με σκοπό την αγορά κωδίκων, μετέβη και στην Κέρκυρα και την Άρτα, όπου κατέγραψε δύο καταλόγους με σπάνια και πολύτιμα βιβλία από τις πλούσιες βιβλιοθήκες του προαναφερθέντος Δημητρίου Τριβώλη.

«Όσα παραπάνω αναφέραμε, έχουν σημασία για τρεις λόγους. ‘ Ο πρώτος είναι ότι, όπως είπαμε ήδη, ο Δημήτριος φέρεται ως θείος του Μιχαήλ Τριβώλη (Μαξίμου του Γραικού), πράγμα άλλωστε πιθανότατο, ο δεύτερος ότι ο Μιχαήλ Τριβώλης, πριν αναχωρήσει για την Δύση, διέμενε στην Κέρκυρα προφανώς κοντά στο θείο του, όπου είχε δάσκαλο τον ονομαστό σοφό ‘ Ιωάννη Μόσχο και ο τρίτος ότι ο ‘ Ιανός Λάσκαρις ήταν εκείνος που πήρε μαζί του τον Μιχαήλ Τριβώλη, όταν επέστρεψε στην  Ιταλία. «Όλοι αυτοί οι παράγοντες, στους όποιους πρέπει να προσθέσομε και τον οικογενειακό, θα παίξουν τον μικρό η μεγάλο ρόλο τους στην εξέλιξη του Μιχαήλ.

«Ένας άλλος λόγος, εξ άλλου, που μαρτυρεί τους συγγενικούς δεσμούς του Μιχαήλ με τον Δημήτριο, είναι ότι του  Μιχαήλ  του άρεσε να αυτοαποκαλείται «Λακεδαιμόνιος εκ Σπάρτης», στοιχείο, που επισημαίνει την κοινή καταγωγή τους από την Λακωνία, τον βυζαντινό Μυστρά. ‘ Εκεί, στην Κέρκυρα, θα ανδρωθεί ο Μιχαήλ και θα λάβει επιμελέστατη μόρφωση. Η «Άρτα, φυσικά, έχει το μεγάλο μερίδιό της στην ανατροφή του. Οι γονείς του, φανατικοί ‘ Ορθόδοξοι, άνθενωτικοί, θα δώσουν και στον γιό τους τον ανάλογο προσανατολισμό, για να τον προφυλάξουν άπό τις παγίδες της Καθολικής προπαγάνδας. ‘ Ο δάσκαλός του, ‘ Ιωάννης Μόσχος, άδιάλλακτος άντιλατινιστής, θα στεριώσει την ‘Ορθοδοξία του.

Ο Τριβώλης ο Δωρίλεος ο εκ Σπάρτης Λακεδαιμόνιος

Το παράδοξο  που προκύπτουν από την μελέτη των γραπτών του Μιχαήλ Τριβώλη είναι ότι πουθενά δεν μνημονεύεται η ‘Αρτα, όπου γεννήθηκε. Ακόμα και στην περιγραφή του μαρτυρίου του άγνωστου Αρτινού νεομάρτυρα, ονομάζει τον τόπο του μαρτυρίου «Ελληνική γή».

Ένα από τα γράμματα του προς τον προσφιλέστατο φίλο του Ιωάννη Γρηγορόπουλο, που το έγραψε τον Μάρτιο του 1850 στην Μιραντούλη της Ιταλίας, το υπογράφει «ο σος Δωρίλεος ο Τριβώλης ο εκ Σπάρτης Λακεδαιμόνιος». Ο Ηλίας Ντενίσωφ ,ερμηνεύοντας τα παραπάνω υποθέτει ότι ίσως να ήθελε να γράψει « Δωρίκλεος» .(από το Δώριος και κλέος) και «ο εκ Σπάρτης Λακεδαιμόνιος». Ούτε ήταν όμως η απώτερη καταγωγή του   Μιχαήλ (Μαξίμου) από την Λακεδαίμονα, ούτε είναι πιθανό να είχε γνωρίσει την Σπάρτη, δηλαδή τον Μυστρά.

Ο ιστορικός Γρηγόριος Παπαμιχαήλ σημειώνει και τα εξής χαρακτηριστικά.

…..Αι περί Μαξίμου αρχαίες ρωσικές Διηγήσεις αποκαλούσι τους γονείς αυτού Μανουήλ και Ειρήνη «φιλοσόφους» ,ειδικώς δε τον πατέρα αυτύ «βοεβόδαν» και τον Μάξιμον αναφέρουσιν «υιόν βοεβόδα». Το παράδοξον είναι ότι οι πλείστοι των περί τον Μάξιμον ασχοληθέντων, καίτοι αποκαλούσιν αυτόν Έλληνα,επι τη βάσει,άλλως τε, της ιδίας του ομολογίας «έλλην ειμί και εν ελληνική χώρα και εγεννήθην και ανετράφην και εκάρην μοναχός», έκτοτε είναι πασίγνωστος εν Ρωσία μόνον ως «Μαξίμ Γρέκ»,εν τούτοις τη γενέτειρά του πόλιν τοποθετούσιν εν Αλβανία. Δοθέντος όμως ότι «βοεβόδαι» δεν υπήρχον εν Ελλάδι, αι δε διηγήσεις φέρουσι τον Μάξιμον ως απολύσαντα τους δούλους και τας δούλας μετά τον θάνατο των γονέων του, δια των προσωνυμιών τούτων των γεννητόρων του Μαξίμου οι συντάκται των Διηγήσεων εσκόπουν να εξάρωσι την μόρφωσιν, την ευπορίαν και την εξέχουσαν αυτών κοινωνικήν θέσιν.

«Δοθέντος ότι ο Μάξιμος εγεννήθη εν Άρτη, έσπευσα να ερωτήσω δι΄ε[ιστολής τον τότε (1943) δήμαρχο Αρταίων κ.Ι.Ζαχαρήν, αν ευχρηστή εν Άρτη το όνομα Τριβώλης,έλαβον δε την απάντησιν ότι ουδέ κάν αναφέρεται τοιούτο όνομα. Ο επτανήσιος όμως φίλος Γενικός Γραμματεύς του Πανεπιστημίου Αθηνών κ.Βασ.Μακρής,εις σχετική ομιλία μου είχε ανακοινώσει ότι το όνομα τούτο είναι κερκυραϊκό.Και ότι εν τω καταλόγω των οικογενειών Κερκύρας, αίτινες μετείχον του Μεγάλου Συμβουλίου της Ενετικής Διοικήσεως εν Επτανήσω και ήσαν εγγεγραμμέναι εν τη Χρυσή Βίβλω της νήσου, εύρε την οικογένειαν Τριβώλη εγγεγραμμένη εν αυτή υπό το έτος 1474.Πράγματι δ΄εν τω υπ΄αυτού ευγενώς αποσταλέντι μοι «Αναμνηστικώ τεύχει…»τω εκδοθέντι υπό Σπυρίδωνος Μ.Θεοτόκη εν τω περί ου ο λόγος Καταλόγω αναγράφεται «Τριβώλη 1474» εν δε τω καταλόγω των τιτλούχων της ανατολής (σελ.49) φέρεται «Τριβώλης 1770, Κέρκυρα».

Απόσπασμα από την ανέκδοτη εργασία  : «Μελετήματα στον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό».


Μία μόνον εἶναι ἡ προσευχή!

Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Γραικοῦ

Νὰ ξέρουμε ὅμως ἐμεῖς, οἱ εὐσεβεῖς, ὅτι ὅσο βρισκόμαστε στὴν ἁμαρτία, δηλαδὴ στὴν παράβαση τῶν θείων ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ, τοῦ Θεοῦ, ἀκόμη καὶ ἂν διαβάζουμε ὅλες τὶς προσευχὲς τῶν ὁσίων, τὰ τροπάρια, τὰ κοντάκια καὶ τοὺς κανόνες κάθε μέρα καὶ κάθε ὥρα, δὲν θὰ καταφέρουμε μὲ αὐτὸ τίποτα. Ἐπειδὴ ὁ ἴδιος ὁ Κύριος, ὁ Χριστός, σὰν μὲ μομφὴ καὶ παράπονο, λέγει σέ μᾶς: «Τί δὲ μὲ καλεῖτε Κύριε, Κύριε, καὶ οὐ ποιεῖτε ἃ λέγω;», δηλαδὴ ὅσο ζεῖτε παραβαίνοντας τὶς ἐντολές μου, μέχρι τότε μάταια μὲ καλεῖτε μὲ πολλὲς καὶ πολύωρες προσευχές. Μία μόνον ὑπάρχει εὐχάριστη σ’ Αὐτὸν προσευχή: εἶναι ἡ ἔμπρακτη προσευχή, ποὺ συνίσταται στὸ νὰ ἀπομακρυνθοῦμε μὲ ὅλη τὴ ψυχή μας διὰ παντὸς ἀπὸ κάθε παράβαση τῶν ἁγίων ἐντολῶν του καὶ νὰ στερεωθοῦμε μὲ αὐτὸ στὸ φόβο του ἐκτελώντας κάθε δίκαιο ἔργο μὲ πνευματικὴ χαρὰ καὶ εἰλικρινῆ ἀγάπη.

Εισαγωγή στην έκδοση του Α’ Τόμου των Απάντων του Αγίου Μάξιμου του Γραικού

Άγιος Μάξιμος ο Γραικός


Εισαγωγή στην έκδοση του Α’ Τόμου των Απάντων του Αγίου Μάξιμου του Γραικού, που πραγματοποίησε η Μονή Βατοπαιδίου του Αγίου Όρους

Ο πρώτος τόμος των Απάντων του Άγιου Μάξιμου του Γραικού περιλαμβάνει έργα του που συντάχθηκαν επί ρωσικού εδάφους. Είναι γνωστό ότι ο Μάξιμος έζησε και έδρασε στη Ρωσία από το 1518 έως το 1556. το συγγραφικό του έργο όμως δεν καλύπτει ολόκληρο το χρονικό αυτό διάστημα, δεδομένου ότι οι δύο συνοδικές καταδίκες εις βάρος του (1525 και 1531) τον έστειλαν ως έγκλειστο αντίστοιχα στις μονές Βολοκολάμσκ (1525-1531) και Ότροτς στην επισκοπή Τβερ (1531-1551), όπου ήταν υποχρεωμένος να ζει σε απομόνωση, χωρίς δικαίωμα εκκλησιασμού, θείας μεταλήψεως, αλληλογραφίας, με απαγόρευση γραψίματος, με στέρηση των βιβλίων του και για ένα διάστημα σιδηροδέσμιος, καταδικασμένος σε ισόβια κάθειρξη. Η κατάστασή του βελτιώθηκε μετά το 1539, μετά την απομάκρυνση από το μητροπολιτικό θρόνο του Δανιήλ (1521-1539), αφού ο τότε επίσκοπος, της Τβερ Ακάκιος, επέτρεψε ελευθερία κινήσεων μέσα στη μονή, διεξαγωγή αλληλογραφίας, χορήγηση χαρτιού και μελάνης κ.α. Από το 1551 ως το 1556 έζησε ελεύθερος πια στη Λαύρα του Αγίου Σεργίου κοντά στη Μόσχα. Από το 1543 και εξής του επετράπη η Θεία Μετάληψη.
Τα έργα που φιλοξενούνται στον παρόντα τόμο έχουν γραφεί κατά τις ανωτέρω τρεις περιόδους (1518-1525,1539-1551 και 1551-1556), τα περισσότερα όμως στη δεύτερη περίοδο, και ανέρχονται σε 49. Όλα χαρακτηρίζονται, εσφαλμένα, λόγοι, επειδή στο σημείο αυτό ακολουθείται η πρακτική της ρώσικης εκδόσεως του έργου, η οποία πραγματοποιήθηκε από τη Λαύρα του Αγίου Σεργίου το 1910 και της οποίας μετάφραση αποτελεί η παρούσα έκδοση. Από τους 49 λόγους οι 17 είναι επιστολές (ΙΓ’, ΙΗ’, ΚΖ’, ΜΑ’), οι οποίες έχουν ως αποδέκτες γνωστά πρόσωπα της εποχής εκείνης, όπως είναι ο τότε ηγεμόνας και εν συνεχεία τσάρος της Ρωσίας Ιβάν Δ’ ο Τρομερός (1533-1584) (ΚΗ’, ΛΑ’), ο μητροπολίτης Μόσχας Μακάριος (1542-1563) (ΚΘ’), ο τέως μητροπολίτης Μόσχας Δανιήλ (1521-1539) (Λ’), ο πανίσχυρος ιερέας Σιλβέστρος, πρωθιερέας στον ιερό ναό του Ευαγγελισμού στο Κρεμλίνο (ΛΒ’), ο πρίγκιπας Αντάσεφ (ΛΓ’), ο διάκονος του επισκόπου Τβέρ Ακάκιου Γρηγόριος (ΛΔ’, ΛΘ’), ο πρίγκιπας Δημήτριος (ΛΕ’), ο πρίγκιπας Πέτρος Σούισκι (ΛΖ’), ο Μιχαήλ, γιός του πρίγκιπα Πέτρου Σούισκι (ΛΗ’), ο φίλος του Μάξιμου Γρηγόριος (Μ’). Υπάρχουν όμως και επιστολές, που απευθύνονται ανώνυμα προς παραλήπτες, όπως είναι οι επιστολές: προς κάποιον που επιθυμούσε να γίνει μοναχός (ΙΓ’), προς κάποιο φίλο (ΙΔ’), προς ένα φυλακισμένο (ΙΗ’), προς ορθόδοξους άρχοντες (ΚΖ’), προς μοναχές (ΛΣΤ’) και προς μοναχή (ΜΑ’).
Εκτός από τις ανωτέρω επιστολές, υπάρχει και μια άλλη επιστολή που αποτελεί υπόμνημα που επιδόθηκε  στον ηγεμόνα της Ρωσίας Βασίλειο τον Γ’ (1505-1533) (ΚΕ’). Το υπόμνημα αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί μας δίνει το ιστορικό της μεταβάσεως του Μαξίμου στη Μόσχα και το ιστορικό της μεταφράσεως των ερμηνειών του Ψαλτήρος, για την οποία μετέβη ο Μάξιμος στη Ρωσία. Κατά τον Μάξιμο, την πρωτοβουλία για την εκπόνηση της μεταφράσεως είχαν ο ηγεμόνας Βασίλειος ο Γ’ και ο μητροπολίτης Μόσχας Βαρλαάμ (1511-1521). Με επιστολή τους ζήτησαν να μεταβεί στη Ρωσία για την εκτέλεση του έργου ο Σάββας ο Βατοπαιδινός. Λόγω γήρατος, αντί αυτού εστάλη ο Μάξιμος. Ως συνεργάτες του είχε τους μεταφραστές Βλάσιο και Δημήτριο και τους γραφείς Μιχαήλ Μεντοβάρτσεφ και μοναχό Σιλβανό. Το όλο εγχείρημα ολοκληρώθηκε σε δεκαεπτά μήνες. Ως ερμηνευτές-σχολιαστές των Ψαλμών από τον Μάξιμο αναφέρονται οι εξής: ο Ωριγένης, ο Δίδυμος ο Τυφλός, ο Απολινάριος Λαοδικείας, ο Αστέριος Αμασείας, ο Ευσέβιος Καισαρείας, ο Μέγας Βασίλειος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Μέγας Αθανάσιος, ο Κύριλλος Αλεξανδρείας, ο Ησύχιος, ο Θεοδώρητος Κύρου, ο Θεόδωρος Αντιοχείας, ο Θεόδωρος Μοψουεστίας, ο Διόδωρος Ταρσού, ο Σέβηρος Αντιοχείας, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Κύριλλος Ιεροσολύμων, ο Ιωάννης Αλεξανδρείας, οι πρεσβύτεροι Βίκτωρ και Νικόλαος, ο φιλόσοφος Εύδοξος και ο Μάξιμος ο Ομολογητής. Για σχρδόν όλους τους ανωτέρω ερμηνευτές δίδονται σχόλια και διατυπώνονται αποτιμήσεις των ερμηνειών τους. Ο Μάξιμος στο υπόμνημά του αυτό δεν ξεχνά και την ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και γι’ αυτό προτρέπει έμμεσα τον Βασίλειο να ενδιαφερθεί για την απελευθέρωσή της. Σκοπός του Υπομνήματος δεν ήταν μόνο ο τονισμός και η αξία της μεταφράσεως και του έργου, αλλά και το αίτημα για επιστροφή του στη Μονή Βατοπαιδίου, αφού περάτωσε το έργο για το οποίο είχε κληθεί. Όμως οι ρωσικές αρχές δεν επέτρεψαν τότε την επιστροφή του. Γι’ αυτό και ο Μάξιμος επανέλαβε το αίτημά του αργότερα στις επιστολές προς τον τσάρο Ιβάν Δ’ τον Τρομερό, προς τον μητροπολίτη Μόσχας Μακάριο και προς τον πρίγκιπα Πέτρο Σούισκι. Τελικά το αίτημά του αντικαταστάθηκε από νέο αίτημα, να του επιτραπεί να λάβει τη Θεία Κοινωνία.
Ο Μάξιμος, όταν βρέθηκε στη Ρωσία και συναναστράφηκε με το λαό και με πολιτικούς και εκκλησιαστικούς παράγοντες, διαπίστωσε το μέγεθος της διαφθοράς που κυριαρχούσε στην κοινωνία, από τον απλό λαϊκό ως τον τσάρο και από τον απλό μοναχό ως τον μητροπολίτη Μόσχας. Η συμμετοχή του στα σύγχρονα προβλήματα της κοινωνίας ήταν αναπόφευκτη. Ένα από αυτά ήταν η οξύτατη σύγκρουση για το ζήτημα της μοναστηριακής περιουσίας. Ο Μάξιμος τάχθηκε στο πλευρό εκείνων που αρνούνταν την κτήση περιουσίας από τις μονές, όχι γιατί ήταν αρνητικός προσωπικά στην απόκτηση περιουσίας, αλλά επειδή πίστευε ότι οι τεράστιες περιουσίες των ρωσικών μονών οδηγούσαν σε πληθώρα εκτροπών. Οι βασικές του θέσεις επί του ζητήματος αυτού εκτίθενται στον Γ’ λόγο, ο οποίος αποτελεί διάλογο μεταξύ Φιλοκτήμονος και Ακτήμονος. Ο συντάκτης του θεωρεί ότι ηαπόκτηση περιουσίας έρχεται σε οξεία αντίθεση προς την υπόσχεση που δίνει ο μοναχός στην κουρά του. Εκτός αυτού ηπεριουσία οδηγεί σε ανεπίτρεπτη ενασχόληση, σε απληστία, σε τοκογλυφία, σε κακομεταχείριση, εκμετάλλευση και εκδίωξη χωρικών, σε τρυφηλό βίο, σε κραιπάλη και ανηθικότητα. Οι θέσεις του αυτές επαναλαμβάνονται και στον Α’ λόγο, που εμφανίζεται με τη μορφή διαλόγου Νου και Ψυχής και στον οποίο εκτίθενται οι απόψεις του για τον πραγματικό μοναχισμό, που θα τον οδηγήσουν στην τελειότητα. Όμως και πολλοί άλλοι λόγοι του συνδέονται άρρηκτα με το μοναχικό βίο, όπως είναι. ο ΣΤ’ (περί αδηφαγίας) ο Ζ’ (περί πειρασμών κατά τα όνειρα), ο ΙΑ’(περί του τρόπου τηρήσεως των υποσχέσεων), ο ΙΒ’ (περι προελεύσεως του μοναχικού βίου και της σημασίας του μεγάλου σχήματος), ο ΙΓ’ (που απευθύνεται προς υποψήφιο μοναχό), ο ΙΔ’ (που αποτρέπει άνδρες να εγκαταλείψουν τις συζύγους τους, για να γίνουν μοναχοί) και ο ΙΣΤ’(επιστολή προς μοναχές).
Η μετάνοια αποτελεί κεντρικό στοιχείο της διδασκαλίας του Μαξίμου, γι’ αυτό και αφιερώνει σε αυτήν πέντε λόγους (Δ, Ε’, ΙΖ’, Κ’ και ΜΑ’). Η μετάνοια συνδέεται άρρηκτα με την ερμηνεία προελεύσεως του κακού και των καταστροφών.
Αρκετό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Β’ λόγος, που έχει τη μορφή διαλόγου Νου και Ψυχής, δίνει απάντηση στο πρόβλημα της προελεύσεως των παθών και αποτελεί φιλιππικό κατά των αστρολόγων και των δεισιδαιμονιών περί αισίων και αποφράδων ημερών. Ανατρέπει την ιδέα που είχε επικρατήσει την εποχή εκείνη, ότι ο άνθρωπος οδηγείται στην τέλεση της αμαρτίας και του κακού υπό την επήρεια των άστρων και των ζωδίων και από την τύχη (ειμαρμένη). Ο Μάξιμος αποδεικνύει ότι η άποψη «αυτή έρχεται σε σύγκρουση με την Πρόνοια του Θεού και το αυτεξούσιο του ανθρώπου.
Τα κείμενα του Μαξίμου δεν έχουν ως αποδέκτες μόνο τους μοναχούς (άμεσα ή έμμεσα). Απευθύνονται και προς τους άρχοντες της εποχής εκείνης. Τέτοιοι είναι οι λόγοι Η’ (ηθική διδασκαλία για τους άρχοντες), ΚΣΤ’ (διάλογος με γυναίκα που συμβολίζει τη βασιλεία, για τις παράνομες πράξεις και ατασθαλίες βασιλέων και αρχών), ΚΖ’ (προς ορθόδοξους άρχοντες για χρηστή διοίκηση και αντικειμενική εκδίκαση υποθέσεων), ΚΗ’(που εκθέτει τα καθήκοντα του τσάρου ‘Ιβάν τού Δ’) και ΛΔ’ (για υπομονή στις στενοχώριες).
          Ο Μάξιμος σε πολλούς λόγους του ασκεί οξύτατη κριτική στην τυπολατρία, που εκφραζόταν παντοιοτρόπως: με εκτέλεση κανόνων και προσευχών, με ψαλμούς ( Ι’, ΙΕ’), με εικόνες στολισμένες με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους, με καλλίφωνες μελωδίες, με εύηχες καμπάνες και υμνολογίες, με πολύτιμα μύρα, με θαυμαστούς ύμνους και αίνους, με χρυσοστόλιστα και ασημοστόλιστα ευαγγέλια, με άλλα λόγια με μηχανική τέλεση των τύπων της εξωτερικής λατρείας (Κ’) με την πίστη ότι τα ράσα κάνουν τον καλό μοναχό (Α’), με νηστείες, αγρυπνίες και γονυκλισίες (ΛΣΤ’). Και όλοι οι πιστοί είχαν τη βεβαιότητα ότι με την τυπολατρία ευχαριστούν το Θεό και την Παναγία και θα επιτύχουν τη σωτηρία τους, αν και ο βίος τους ήταν βουτηγμένος στην αμαρτία, τον πλουτισμό, την εκμετάλλευση του συνανθρώπου, την ακολασία, την κραιπάλη. Για την αφύπνιση των πιστών ο Μάξιμος έφερνε στο προσκήνιο την αγάπη του Θεού, την υπόμνηση των αιωνίων βασάνων, την κρίση του Φοβερού Κριτή, και τόνιζε ιδιαίτερα ότι ο αληθινός χριστιανισμός και μοναχισμός έγκειται στην τήρηση των εντολών τού Χριστού, στη διηνεκή ενεργό αγάπη προς τον πλησίον και στην άσκηση της δικαιοσύνης, του ελέους και της φιλανθρωπίας.
Στους λόγους του ο Μάξιμοςπολλές φορές στρέφεται, με επιχειρήματα, κατά της διδασκαλίας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας περί καθαρτηρίου πυρός, η οποία συνδέεται άρρηκτα με τη διδασκαλία του Ωριγένους περί καθάρσεως και αποκαταστάσεως των πάντων (Α’). Φαίνεται ότι η επικίνδυνη αυτή διδασκαλία είχε διαδοθεί ευρέως στη Ρωσία και οδηγούσε τους ανθρώπους σε ασυδοσία στη διάπραξη της αμαρτίας: Πληγή για την τότε ρωσική κοινωνία ήταν και ο σοδομισμός, ο οποίος γνώριζε ευρύτατη διάδοση σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Γι’ αυτό για την καταπολέμηση αυτής της μάστιγας ο Μάξιμος αφιερώνει έναν ολόκληρο λόγο Του (ΙΘ’).
Ο Μάξιμος στα κείμενά του, όταν βρίσκει αφορμή παρουσιάζει με αδρές γραμμές και βίους αγίων, όπως είναι ο άγιος Χριστοφόρος ο Κυνοκέφαλος (ΑΗ’), ο όσιος Ιωάννης ο « Μεγάλος» (πιθανότατα ο όσιος Ιωάννης ο Σιναϊτης, ΜΕ’), η αγία Θωμαΐδα η Αιγυπτία (ΜΣΤ’), η αγία Ποταμία (ΜΖ’) και ο ανώνυμος ιερομάρτυρας, για τον οποίο μίλησε ο Παύλος ο Θηβαίος στον Μεγάλο Αντώνιο (ΜΗ’). Σε επιστολή του προς μοναχή μνημονεύει και τις αγίες Συγκλητική, Μελάνη και Διονυσία (ΜΑ’).
Εκτός των ανωτέρω Θεμάτων που απασχόλησαν τον Μάξιμο, ο συγγραφέας μας στα κείμενα του παρόντος τόμου ασχολείται και με άλλα θέματα, όπως είναι: Η πρόνοια, αγαθότητα καιφιλανθρωπία του Θεού (Θ’), οι αισχρές ονειρώξεις (Η’), η νηστεία (ΙΣΤ’), η καταστροφή από πυρκαγιά του καθεδρικού ναού της Τβέρ και η ανακαίνησή του (Κ’-ΚΔ’), η προσπάθεια συνδιαλλαγής του με τον τέως μητροπολίτη Δανιήλ, που τον είχε αδίκως καταδικάσει (Λ’), η μεσιτεία του για ενίσχυση χήρας και των παιδιών της (ΛΒ’), η εισήγησή του για τη μη χρήση από τους ορθοδόξους Ρώσους τουρκικών καλυμμάτων κεφαλής (ταφιών) (ΛΓ’), η προτροπή του προς του προς το διάκονο Γρηγόριο να μη διάγει άτακτη ζωή (ΛΔ’), η παρηγορητική διδασκαλία του για τους κεκοιμημένους (ΜΑ’), ο ευχαριστήριος ύμνος στην Αγία Τριάδα για τη σωτηρία του ανθρώπου (ΜΓ’), κ.α.
Ο άγιος Μάξιμος ο Γραικός, στα κείμενά του λειτουργεί ως δάσκαλος και ποιμένας, με μεγάλη διάκριση και εφευρετικότητα. Τούτο υπαγορευόταν όχι μόνο από την ποικιλία των παραληπτών και των αναγνωστών των επιστολών και των λόγων του (τσάροι, μητροπολίτες, άρχοντες, αξιωματούχοι, κληρικοί, μοναχοί, μοναχές, λαϊκοί πιστοί), αλλά και από την ιδιότυπη θέση που είχε κατά την παραμονή του στη Ρωσία. Ήταν ένας ξένος, φιλοξενούμενος, που δεν είχε το δικαίωμα να επιστρέψει στην πατρίδα του. Επίσης επί είκοσι έξι χρόνια ήταν ένας έγκλειστος σε μονές, καταδικασμένος συνοδικά, με το στίγμα του αιρετικού. Και όμως, παρά τη δεινή του θέση, δεν επέλεξε το δρόμο της σιωπής. Θεωρούσε τον εαυτό του υποχρεωμένο να δημοσιοποιεί τις θέσεις του, να εκφράζει τα αιτήματά του, τους πόνους, τα προβλήματά του, να ασκεί κριτική για τις αρνητικές πτυχές της ρωσικής κοινωνίας και της εκκλησιαστικής ζωής, να δίνει απαντήσεις σε ερωτήματα επιστολογράφων του, να συμβουλεύει. και να ελέγχει, άμεσα ή έμμεσα. Η ιδιότυπη αυτή θέση του τού υπαγόρευε πολλές φορές να γράφει τα κείμενά του δήθεν για τον εαυτό του, αλλά ο στόχος του ήταν η διδασκαλία των άλλων και ο περιορισμός του πιθανού σκανδαλισμού των αναγνωστών του. Έτσι στον Α’ λόγο του εμφανίζεται ο Νους να ομιλεί στην Ψυχή. Στον Β’ λόγο του, στον οποίο στρέφεται κατά των αστρολόγων και των δεισιδαιμονιών, δίνει τη μορφή διαλόγου Νου και Ψυχής. Την ίδια μορφή δίνει και στον Γ’ λόγο του, στον οποίο διαλέγονται ο Φιλοκτήμων και ο Ακτήμων, αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα της κτήσεως ή μη περιουσίας από τις μονές. Το ίδιο συμβαίνει και όταν θέλει να ομιλήσει κριτικά για τη βασιλεία. Εφευρίσκει διάλογο προσωπικό με μία μαυροφορεμένη γυναίκα που συμβολίζει τη βασιλεία (ΚΣΤ’). Στον ΙΕ’ λόγο του εμφανίζεται η Θεοτόκος, να ομιλεί σε κερδοσκόπους, ασώτους και κακούργους πιστούς. Στον Κ’ λόγο του τοποθετεί στο στόμα του επισκόπου της Τβέρ Ακακίου το ερώτημα για τα αίτια των καταστροφών (πυρκαγιά στην πόλη της Τβέρ). Με αυτόν τον τρόπο ο Μάξιμος κατορθώνει την κριτική για την τυπολατρία και την υποκρισία να την ασκεί με το στόμα της Θεοτόκου και του Κυρίου. Στον ΜΔ’ λόγο του ο Μάξιμος τολμά να υποκαταστήσει τον απόστολο Πέτρο και προσπαθεί να παρουσιάσει το τί έπρεπε να πει ο απόστολος, όταν αρνήθηκε τον Κύριο.
Παρά τα παράπονα που είχε έναντι του τσάρου, των μητροπολιτών και επισκόπων που επεδίωξαν παντοιοτρόπως και επέτυχαν τη συνοδική του καταδίκη, από τα κείμενά του δεν απουσιάζει και ο εγκωμιασμός τους (εκτενής ή σύντομος). Συντάσσει εγκωμιαστικό λόγο για τη νίκη του ηγεμόνα Ιβάν Δ’ του Τρομερού, το 1541, επί του χάνου της Κριμαίας (ΚΑ’). Το ίδιο σε κάποιο βαθμό πράττει και όταν ο Ιβάν ανακηρύσσεται τσάρος (ΚΗ’). Εγκώμιο πλέκει και για τον επίσκοπο της Τβέρ Ακάκιο με αφορμή την αναστήλωση της εκκλησίας της Τβέρ, που είχε υποστεί καταστροφές από πυρκαγιά (ΚΒ’). Δεν διστάζει να εκφράσει καλά λόγια και για το μητροπολίτη Μακάριο και τον τέως μητροπολίτη Δανιήλ, σε επιστολές προς αυτούς (ΚΘ’, Λ’). Τα εγκώμια του Μάξιμου δεν πρέπει να ερμηνευθούν μέσα στα πλαίσια της κολακείας, αλλά μέσα στο πλαίσια της δεινής θέσεώς του και της ευγνωμοσύνης του έναντι ορισμένων προσώπων. Η νίκη του Ιβάν έναντι του χάνου της Κριμαίας σήμαινε συγχρόνως και νίκη της Ορθοδοξίας έναντι του Ισλάμ. Η ανακήρυξη του Ιβάν σε τσάρο έδωσε την ευκαιρία στον Μάξιμο να τού υποβάλει αίτημα για επιστροφή στην πατρίδα του. Το ίδιο ισχύει και για το μητροπολίτη Μακάριο. Η επικοινωνία του με τον τέως μητροπολίτη Δανιήλ απέβλεπε στη συνδιαλλαγή και συμφιλίωση με το πρόσωπο εκείνο που είχε πρωταγωνιστήσει για τη συνοδική καταδίκη του. Τέλος το εγκώμιο του επισκόπου Ακακίου ήταν απόλυτα δικαιολογημένο, αφού ο επίσκοπος της Τβέρ έπραξε το πάν για να βελτιώσει τους όρους διαβιώσεως τού Μαξίμου, που ζούσε έγκλειστος στη Μονή Ότροτς. Και, το σημαντικότερο, τα εγκώμια του Μαξίμου συνοδεύονται πάντοτε και με κριτική και με διδασκαλία, ακόμη και όταν απευθύνονται προς την ανώτατη πολιτική και εκκλησιαστική κεφαλή της Ρωσίας.
Ο προσδιορισμός των πηγών του Αγίου Μαξίμου κατά τη συγγραφή των 49 κειμένων του δεν είναι εύκολο έργο, δεδομένου ότι ενώπιόν μας έχουμε μία νεοελληνική μετάφρασή τους, η οποία προέρχεται από νεορωσική μετάφραση που ανάγεται σε παλαιορωσικό κείμενο, κάτω από το οποίο βρισκόταν ο ελληνικός τρόπος του σκέπτεσθαι τού συντάκτη τους. Εκτός τούτου τα περισσότερα κείμενα του παρόντος τόμου προέρχονται από την περίοδο του εγκλεισμού και της απομονώσεώς του σε μονές της Ρωσίας (Ότροτς), οπότε δεν είχε βιβλία (ή αρκετά βιβλία) στη διάθεσή του. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι στην επιστολή του προς τον πρίγκιπα Πέτρο Σούισκι παρακαλεί να συνεργήσει για την επιστροφή των βιβλίων του που του είχαν αφαιρεθεί (ΛΖ’). Συνεπώς μπορούμε να ομιλούμε για περιορισμένο αριθμό πηγών, που ενίοτε χρησιμοποιούνται από μνήμης. Βασική πηγή του, άμεση και έμμεση, είναι η Αγία Γραφή (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) με κυριαρχία των Ψαλμών. Το τελευταίο είναι ευνόητο, δεδομένου ότι είχε χρησιμοποιήσει το βιβλίο αυτό κατά την επίπονη διαδικασία της μεταφράσεως των ερμηνειών του Ψαλτήρος αλλά και από την καλή γνώση των Ψαλμών από τις συχνές αναγνώσεις τους κατά τη λειτουργική ζωή στη μονή του. Περιορισμένες είναι οι παραπομπές του σε έργα Πατέρων της ‘Εκκλησίας (Αθανάσιος ο Μέγας, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Θεοδώρητος Κύρου, Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ιωάννης Σιναΐτης, Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Φώτιος ο Μέγας), εκκλησιαστικών συγγραφέων (Αυγουστίνος, Φιλοστόργιος, Ωριγένης), θύραθεν συγγραφέων (Ησίοδος, Ησύχιος ο Αλεξανδρεύς, Μένανδρος, Όμηρος, Πλάτωνας, Λεξικό Σουΐδα), νομικών και κανονικών κειμένων (Νεαρές τού ‘Ιουστινιανού, Κανόνες της Εκκλησίας), λειτουργικών βιβλίων (Μηναίον Αυγούστου, Νεκρώσιμη Ακολουθία, Τριώδιον) και Βίων Αγίων (αγνώστου ιερομάρτυρος, Θωμαΐδος, οσίου Ιωάννου του «Μεγάλου», Ποταμίας, Χριστοφόρου). Μετά τις ανωτέρω διαπιστώσεις οφείλουμε να υπογραμμίσουμε ότι δεν είναι δυνατόν να επισημανθούν όλες οι πηγές του και να καταχωρηθούν οι παραπομπές του στις υποσημειώσεις των κειμένων του Αγίου Μαξίμου. Στο σημεία αυτό η ρωσική έκδοση δεν μας παρέχει ικανοποιητική βοήθεια, αφού κατά κανόνα μάς δίνει, σε εσωτερικές παραπομπές (εντός κειμένου), μόνο τις άμεσες παραπομπές στην Αγία Γραφή (όταν δηλαδή παρατίθενται τα κείμενα κατά λέξιν στην παλαιορωσική-σλαβονική).
Ο άγιος Μάξιμος ο Γραικός, όπως αποκαλύπτουν τα κείμενα του παρόντος τόμου, ήταν στολισμένος και. οπλισμένος με σωρεία αρετών, με έντονη εκκλησιαστική και μοναχική συνείδηση, αγιότητα βίου, διάκριση, ανεξικακία. Συγχρόνως διέθετε άριστη γνώση της Αγίας Γραφής και. της διδασκαλίας της, ευρύτατη θεολογική και θύραθεν γνώση, ενώ επί ρωσικού εδάφους; απέκτησε μεγάλο κύρος και αυθεντία. Όλα αυτά τον όπλισαν με θάρρος και παρρησία και του επέτρεψαν μέσα σε απερίγραπτα δεινές συνθήκες να στιγματίσει τα κακώς κείμενα στην εκκλησιαστική και πολιτική ζωή της Ρωσίας και να εκδιπλώσει το διδακτικό του τάλαντο προς κάθε κατεύθυνση. Το κήρυγμα του έχει ερείσματα τόσα στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη. Είναι προφητικό και απειλητικό, αλλά συγχρόνως και κήρυγμα αγάπης προς το Θεό και το συνάνθρωπο. Η πιστή τήρηση των εντολών του Θεού προϋποθέτει την άρρηκτη σύζευξη θεωρίας και πράξεως. Αν ζούσε σήμερα ο άγιος Μάξιμος πιστεύω πως δεν θα άλλαζε ούτε την κριτική ούτε ή διδασκαλία του, γιατί τα τότε ολισθήματα της Ρωσικής κοινωνίας έγιναν ολισθήματα ολόκληρης της παγκοσμιοποιημένης ανθρωπότητας.
Ομότιμος καθηγητής της Θεολογικής Σχολής
του Πανεπιστημίου Αθηνώ



(παρουσίαση διπλωματικής εργασίας)

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Mε ιδιαίτερη χαρά παρουσιάζουμε την διπλωματική εργασία της κυρίας Μαρίας Καρατζόγλου, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα με θέμα :



Η εργασία αυτή κατατέθηκε στη Θεολογική σχολή του  Α.Π.Θ. στο τμήμα Ποιμαντικής και κοινωνικής Θεολογίας (τομέας Αγίας Γραφής και Πατερικής Γραμματείας).

Εκπονήθηκε στην διάρκεια των μεταπτυχιακών σπουδών της κ.Καρατζόγλου με επιβλέπουσα καθηγήτρια την κ. Άννα Καραμανίδου.

Η δημοσίευση έχει ιδιαίτερη ξεχωριστή θεολογική και ιστορική σημασία και  για τους εξής λόγους.

Α. Είναι η πρώτη δημοσιευμένη εργασία πανεπιστημιακού επιπέδου τα τελευταία χρόνια  ,που αφορά το έργο του Οσίου Μαξίμου του Γραικού.

Β. Παρουσιάζει σημαντικά στοιχεία από τον βίο και τους μοναστικούς αγώνες του Οσίου καθώς και διδαχές περί μοναχισμού, που υπάρχουν στα έργα του Οσίου Μαξίμου του Γραικού.

Για τον γράφοντα έχει επί πλέον ιδιαίτερη σημασία και για τους εξής  λόγους.

Α. Χρησιμοποιήθηκε στην εργασία  σαν βιβλιογραφική πηγή το ιστολόγιο -ΟΣΙΟΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΓΡΑΙΚΟΣ, που διατηρούμε στο διαδίκτυο και το οποίο  η κ.Καρατζόγλου μνημονεύει στην εισαγωγή του πονήματός της.

Β. Στην εργασία γίνεται αναφορά και στον εκδοθέντα Παρακλητικό Κανόνα στο Άγιο Πνεύμα του Οσίου Μαξίμου του Γραικού.

Γ. Γίνεται εκτενής αναφορά, ως βιβλιογραφικές πηγές, στα εκδοθέντα βιβλία του μακαριστού Αρτινού Κ,Τσιλιγιάννη,του οποίου η προσφορά στην ανάδειξη του Οσίου Μαξίμου του Γραικού είναι ανεκτίμητη.


Λειτουργεί από τον Ιανουάριο του 2013 και φιλοξενείται στην ηλεκτρονική διεύθυνση: .

Διαχειριστής του ιστολογίου είναι ο γράφων και σκοπός του  είναι η παρουσίαση της ζωής και του έργου της μεγάλης Αγιορείτικης προσωπικότητας που σημάδεψε ιδιαιτέρως την θρησκευτική ιστορία της Ρωσίας.

Μέχρι σήμερα στο συγκεκριμένο ιστολόγιο έχουν δημοσιευθεί 104 άρθρα σχετικά με τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό και το έχουν επισκεφτεί 5000 αναγνώστες.

Απόσπασμα από την εισαγωγή της διπλωματικής εργασίας.

Στην εισαγωγή της εργασίας της η κυρία Καρατζόγλου γράφει μεταξύ άλλων και τα εξής:

«Στη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών η επίκουρη καθηγήτρια και σύμβουλός μου κ. Άννα Καραμανίδου με ενθάρρυνε να ασχοληθώ με τον άγιο Μάξιμο Γραικό, ο οποίος συγκαταλέγεται μεταξύ των λόγιων και επιφανέστερων ανδρών της ρωσικής Εκκλησίας του 16ου αι.

Ο άγιος Μάξιμος δεν μου ήταν εντελώς άγνωστος λόγω της καταγωγής μου από την γενέτειρα του αγίου, κατά το ήμισυ, την Άρτα. Ωστόσο οι γνώσεις που είχα για εκείνον ήταν γενικές και ελάχιστες μπροστά σε εκείνες, που απέκτησα ερευνώντας και μελετώντας τα έργα συγγραφέων, που έγραψαν για τον άγιο, αλλά κυρίως εντρυφώντας στα συγγράμματα του ιδίου του αγίου Μαξίμου.

Ο κύριος λόγος, που με ώθησε έπειτα από την παρότρυνση της κ. Καραμανίδου να μελετήσω και να συγγράψω την παρούσα εργασία ήταν το γεγονός ότι, ενώ είναι σπουδαίος πατέρας της Εκκλησίας της μεταβυζαντινής εποχής και πολύ δημοφιλής στους Ρώσους, στη χώρα μας δεν έχει τόσο μεγάλη αναγνώριση.

Πρακτικά αντιμετωπίσαμε την δυσκολία να αποκτήσουμε όσον τον δυνατόν περισσότερες πηγές και βοηθήματα λόγω της μεγάλης χιλιομετρικής απόστασης, που μας χωρίζει από τα Πανεπιστημιακά ιδρύματα. Για το λόγο αυτό χρειάστηκε αρχικά να καταφύγουμε στο Πανεπιστήμιο του Ρεθύμνου, όπου προμηθευτήκαμε μια από τις πρώτες πηγές για τον άγιο Μάξιμο Γραικό στην ελληνική γλώσσα, το έργο Μαξιμος ο Γραικός, Ο πρώτος φωτιστής των Ρώσσων του καθηγητή Γρηγ. Παπαμιχαήλ (1874-1956) από τις εκδόσεις Ελληνικήδημιουργία (Αθήνα, 1951). Έπειτα από την προσφυγή μας και στις υπόλοιπες βιβλιοθήκες Κεντρική ΑΠΘ και Θεολογικής ΑΠΘ συλλέξαμε μία ικανοποιητική βιβλιογραφία για την εργασία μας.

Επίσης προσλάβαμε αρκετά στοιχεία από κάποιες διαδικτυακές τοποθεσίες, που περιείχαν κάποια έργα σχετικά με τον άγιο Μάξιμο Γραικό, όπως την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Ανέμητο blog του π. Δημ. Αθανασίου που έχει δημοσιευμένα ορισμένα άρθρα σχετικά με τον

Έλληνα πατέρα. Επιπλέον, ο Μουσικοφιλολογικός Σύλλογος Σκουφάς μας προμήθευσε με μερικά έργα του κ. Κωνσταντίνου Τσιλιγιάννη (+2014), δικηγόρου-ιστορικού ερευνητή και συντοπίτου του αγίου Μαξίμου….»

Η ωφέλεια που απεκόμισα μέσα από αυτή την έρευνα ήταν πολύ μεγάλη, καθώς διαπίστωσα ότι το πνευματικό σκοτάδι και η άγνοια, που χαρακτήριζαν το πνευματικό περιβάλλον της Ρωσίας της εποχής του 16ου αιώνα, διόλου δε διέφερε από τη σημερινή κατάσταση. Η τυπολατρία, η θρησκευτική αδιαφορία και η απληστία ήταν τα κύρια γνώρισματα των Ρώσων Χριστιανών του της εποχής του αγίου, όπως είναι και στη σημερινή εποχή, καθώς αποτελούν τροχοπέδη στην ειλικρινή βίωση της χριστιανικής ζωής….»


Περιεχόμενα της εργασίας

Η εργασία έχει 190 σελίδες και τα περιεχόμενα είναι τα εξής.


Κλείνοντας την εργασία της η ερευνήτρια συγγραφέας γράφει τα εξής:

«…Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός είναι μια μορφή που ξεχώρισε τον 16ο αιώνα, αν και άργησε να γίνει γνωστός στην πατρίδα του. Έζησε σε μια πολύ δύσκολη εποχή για την πατρίδα του λόγω της Τουρκικής κατοχής. Μολονότι σπούδασε πολλές επιστήμες στην Ιταλία της Αναγέννησης και του ουμανιστικού ρεύματος, ελάχιστα επηρεάστηκε στη διαμόρφωση της σκέψης και του χαρακτήρα του.

Το δυτικό, ουμανιστικό περιβάλλον δεν μπόρεσε να τον κυριεύσει και να τον αλώσει, γιατί μέσα του έκαιγε σταθερή η φλόγα της αγάπης και της αφιέρωσής του στο Θεό.

Όπως αναφέρει και ο καθηγητής – πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης: «Κάθε διδασκαλία, ὅσον καὶ ἂν εἶναι στολισμένη, χωρὶς τὰ ἔργα ὁμοιάζει μὲ ἄψυχον εἰκόνα· αὐτός ὅμως ποὺ ἐφαρμόζει ὅσα διδάσκει εἶναι ζωντανὴ καὶ ενεργὸς εἰκών. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀσκήσῃ κανεὶς τὴν τέχνην τῆς μοναχικῆς ζωῆς μὲ στοχασμοὺς καὶ ὑποθέσεις· πρέπει νὰ μάθῃ τὴν τέχνην». Έτσι πιστεύουμε ότι ο άγιος Μάξιμος ο Γραικός ασκήθηκε στην τέχνη του μοναχικού βίου στη μονή της μετανοίας του, στο περιώνυμο Άγιον Όρος. Εκεί αναμορφώθηκε, απέκτησε ανδρείο και αγωνιστικό φρόνημα, ασκήθηκε στην υπακοή τηρώντας το σεβασμό στις αποφάσεις των Πατέρων. Εκεί φωτίστηκε ο νους του, γνώρισε την αμαρτωλότητά του και απέκτησε το χάρισμα της ταπεινώσεως.

Απέδειξε περίτρανα ότι έγινε γνήσιος αγιορείτης πατέρας, διότι ήθελε το μοναχισμό αυστηρό και ασκητικό, αγάπησε την ησυχία και δεν επιθύμησε ποτέ να αφήσει το κελλί του για οποιοδήποτε λόγο, εκτός αν οι Πατέρες τού το ζητούσαν. Με πολλές αναφορές στο έργο του έδειξε την ευλάβειά του στο πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου, της προστάτιδας του Αγίου Όρους και το σεβασμό του στους θεοφώτιστους Πατέρες και ιδίως τον μεγάλο Πατέρα της Εκκλησίας Άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό, τον οποίο θεωρούσε μέγιστο θεολόγο.

Ενστερνίστηκε και τήρησε απαρέγκλιτα τα παραδεδομένα από τους Πατέρες και την Ορθόδοξη Παράδοση και έγινε σπουδαίος υμνογράφος. Στη Ρωσία, όπου κλήθηκε για να βοηθήσει μεταφράζοντας και διορθώνοντας τα εκκλησιαστικά βιβλία, έζησε από κοντά σε ατμόσφαιρα πλήρης αυτάρεσκης οιήσεως το πνευματικό περιβάλλον της Εκκλησίας και της Εξουσίας που διαπνεόταν από τη θεωρία της Τρίτης Ρώμης. Όχι μόνο με αναφορές μέσα από τα έργα του, αλλά και από τη συνολική πορεία της ζωής του, έγινε θερμός κήρυκας της μετανοίας, όπως μάλιστα τη βίωσε και ο ίδιος.

Αποδοκίμασε με κάθε μέσο την τυπολατρία, την κερδοσκοπία και φιλοχρηματία της Ρωσικής εκκλησίας, την προσκόλληση στην αστρολογία και σε άλλες κακοδοξίες και αιρέσεις, που είχαν παρεισφρήσει στους απλούς Χριστιανούς, στον κλήρο και στον μοναχισμό.Έφτασε στη μακρινή χώρα της Ρωσίας την κατάλληλη στιγμή για να προβληματίσει τον δημόσιο και εκκλησιαστικό βίο της. Ευεργέτησε παντοιοτρόπως την ρωσική γη και εκείνη του το ανταπέδωσε με τον χειρότερο τρόπο, την καταδίκη του σε ισόβια κάθειρξη υπό δυσμενείς και απάνθρωπες συνθήκες. Μετά θάνατον τιμήθηκε ως Άγιος και εκτιμήθηκε καθολικώς το έργο του.

Η διδασκαλία περί μοναχισμού και οι παραινέσεις του αγίου Μαξίμου, αλλά και κάθε Πατέρα της Εκκλησίας μας, αν και απευθύνονται σε πρόσωπα της μοναχικής ζωής, ωστόσο έχουν εφαρμογή και σε κάθε πιστό Χριστιανό, ο οποίος επιθυμεί να ωφεληθεί και να μαθητεύσει στο πως να τηρήσει στη ζωή του τα θεία προστάγματα, ώστε να έχει την ευλογία του Θεού στην παρούσα ζωή και να αποκτήσει τα αγαθά στην μέλλουσα.

Επιπλέον ο ίδιος ο άγιος υπήρξε φωτεινό παράδειγμα θάρρους, ανδρείας και ορθοπραξίας, που μας δίνει δύναμη και ελπίδα να μην απελπιζόμαστε, αλλά να υπομένουμε τις δυσκολίες της ζωής με καρτερία και πίστη ακλόνητη στο Θεό. Η διδασκαλία του αγίου Μαξίμου Γραικού, θεωρούμε πως έχει να δώσει σπουδαία μηνύματα και στο σύγχρονο άνθρωπο, που κυνηγά τις εφήμερες απολαύσεις, για να νιώσει την ευτυχία. Όμως, όπως τονίζει ο ιερός ποιμένας, ευτυχία αληθινή, χωρίς τον Χριστό, δεν υφίσταται.