Λόγος Ε΄: Περί μετανοίας (Άγιος Μάξιμος ο Γραικός)

Δεν θα ζήσουμε, ψυχή μου, τον χρόνο της παρούσης ζωής μας μέσα στην οκνηρία, την απραγία και την ανοησία, σαν άπειρα νήπια, θεωρώντας ότι είναι αρκετή για την σωτηρία μας η παραμονή μας σε αυτόν τον τόπο, τον απρόσιτο στις γυναίκες και τους κοσμικούς ανθρώπους, γιατί έτσι θα μείνουμε στην πλάνη. Διότι και στα αρχαία χρόνια στους Ισραηλίτες, που με την βοήθεια του Υψίστου και με την καθοδήγηση του Μωυσή έφυγαν από την Αίγυπτο και τον Φαραώ, δεν ήταν αρκετό για την ευσέβειά τους το γεγονός ότι πέρασαν σαράντα χρόνια σε τόπο απρόσιτο, δηλαδή στην έρημο, επειδή ακριβώς δεν διατήρησαν την σοφή πίστη στον Θεό, που τους έσωσε από αναρίθμητες δυσκολίες.

Δεν αρκούν τα άθλια αυτά κουρέλια, ψυχή μου, για να ευχαριστήσουμε τον Κύριο των πάντων. Με ένα από αυτά, την διαμονή στην έρημο, επιτυγχάνεται η απόλυτη σιωπή και με το άλλο η απόλυτη ταπείνωση. Εάν όμως και στο πρώτο και στο δεύτερο κάποιος περιβάλλεται με δόξα και κοσμικές μέριμνες, αυτός δεν δια­φέρει σε τίποτε από τον σκύλο που επιστρέφει στα ξεράσματά του, κατά τον λόγο του μεγαλυτέρου των αποστόλων [1]. Αυτά τα μαύρα κουρέλια, ψυχή μου, αποτελούν την εικόνα του θρήνου και της νεκρώσεως, η οποία αφορά εμάς που επιλέξαμε να θεωρούμε τον εαυτό μας πάντοτε νεκρωμένο εκουσίως για την παρούσα ζωή. Η νέκρωση αυτή συνίσταται στο να μισούμε πάντοτε ολόψυχα κάθε σαρκική ηδονή και κάθε επίγεια δόξα και να ζούμε αφιλοκερδώς και όσια, αποκτώντας τα αναγκαία από την δουλειά μας και θεωρώντας την ένδεια ως μεγάλο πλούτο. Αν όμως και πάλι ανόητα περιβάλλουμε τον εαυτό μας με απληστία, δόξα, οινοποσία, γέλια, με τα οποία συνήθως ενώνεται κάθε άνομη επιθυμία, τότε δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι θα παραδοθούμε στα απόλυτα βάσανα, επειδή ακριβώς ψευδόμαστε εκούσια και συνειδητά, αντίθετα προς τους όρκους που δώσαμε. Τι μπορεί να είναι χειρότερο από αυτό; Καλύτερα, λέγει η σοφία του Θεού, να μην υποσχεθούμε και να εκτελέσουμε, παρά να υποσχεθούμε και να ψευσθούμε [2]. Και ο θείος ψαλμωδός διαλαλεί: «Απολείς πάντας τους λαλούντας το ψεύδος» [3].

Ο Χριστός, ψυχή μου, δεν ευχαριστείται με την αλλαγή του τόπου και της αμφιέσεως, όπως είπαμε προηγουμένως, αλλά με την καθαρότητα της ζωής και την απόκτηση διαφόρων αρετών, που στηρίζονται στην τελεία πίστη. Και, όπως με την βοήθεια της χάριτος του Θεού ξέφυγες από τα δίχτυα της νοερής Αιγύπτου, δηλαδή αυτού του κόσμου, έτσι προσπάθησε με όλη την δύναμή σου, κάτω από την προστασία της πίστης και με τον φόβο του Θεού, να ξεφύγεις από τον διάβολο, που σε κυριεύει και πάντοτε επιτίθεται εναντίον σου με δύναμη και μένος. Και μη σταματάς να τρέχεις για να γλυτώσεις από αυτόν, μέχρις ότου δεις να τον πνίγει η ισχυρή δεξιά του Υψίστου μέσα στην άβυσσο της φωτιάς μαζί με όλα τα άρματα και τους δυνατούς οπλοφόρους του. Τότε θα δεις τον εαυτό σου να τον σκεπάζει η θεία νεφέλη του Παρακλήτου, ο οποίος δροσίζει την φλόγα που προκαλούν μέσα σου οι ασώματοι εχθροί με τις φλογερές σκέψεις των απαισίων επιθυμιών. Θα σε οδηγήσει προς την γη της Επαγγελίας όχι το πυρ αλλά η καθαρότητα του ζώντος φωτός. Η γη της Επαγγελίας δεν είναι εκείνη που μοίρασε στους Ισραηλίτες ο Ιησούς του Ναυή, αλλά αυτή που υποσχέθηκε ο πρωτότοκος όλων των ζώντων ο «ωραίος κάλλει παρά τους υιούς των ανθρώπων» [4], ο οποίος γεννήθηκε από την πανάχραντη και Παναγία Παρθένο, ο Χριστός Ιησούς, ο οποίος πρώτος εισήλθε εκεί, αφού νίκησε τον θάνατο.

Να είσαι πάντοτε σε εγρήγορση, ψυχή μου, επειδή ο νοερός Φαραώ που σε κυνηγά δεν παύει να εφευρίσκει κακό εναντίον σου. Μην περιμένεις, αγαπημένη μου ψυχή, να πάψουν οι δοκιμασίες που αυτός μηχανεύεται εις βάρος σου. Επειδή από την φύση του είναι φθονερός και θρασύς, η οργή του δεν υποχωρεί ποτέ, αλλά πάντοτε προσπαθεί να σε ρίξει στο πυρ των βασάνων. Επίσης μην τον εμπιστεύεσαι, όταν υποχωρεί, επειδή τότε ακριβώς προσπαθεί με ξεχωριστή πονηριά να σε αρπάξει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αυτός ο κάκιστος προσπαθεί να σε υποτάξει, οδηγώντας σε μακριά από την συν­εχή και σταθερή νήψη σου, για να σε βρει οκνηρή και να σε πετύχει με ένα από τα πολλά ψυχοφθόρα βέλη του, η με την ολέθρια υπερ­ηφάνεια, να σε βγάλει από τον δρόμο που οδηγεί σε μεγαλύτερες αρετές. Επειδή είναι νους πολύ έμπειρος στην εξεύρεση του κακού, ξέρει τι όφελος έχουμε, όταν είμαστε νηφάλιοι, παρά τις δυστυχίες που μας επιφέρει, αφού είμαστε προστατευμένοι από την Χάρη του Θεού. Επειδή, όταν είμαστε νηφάλιοι, οι δυστυχίες που μας δίνει μπορούν να γίνουν για εμάς αιτία μεγάλων επαίνων, όπως η πάλη με έναν δυνατό αντίπαλο παρέχει στον έμπειρο παλαιστή την δυνατότητα να λάβει μεγάλους επαίνους. Μπορείς με την βοήθεια του Σωτήρος σου να ξεφύγεις από τα χέρια του ολεθρίου Φαραώ και να περάσεις τα βάθη των φλογερών παθών της Ερυθράς Θαλάσσης διά ξηράς και όχι διά θαλάσσης, όπως μυστικώς μας διδάσκει ο θεόπνευστος λόγος [5]. Αν λοιπόν περάσεις μέσα στην πτωχεία και την ένδεια, και μάλιστα με τα πόδια και όχι επάνω στο άλογο, δηλαδή συνειδητοποιώντας πάντοτε στις σκέψεις σου την ταπεινότητα και την μεγάλη αναξιότητά σου, τότε θα εγκατασταθείς στο Σινά, μέσα στην έρημο, δηλαδή θα φθάσεις την ιερά οικία της απαθείας, που ευφραίνει το Άγιο Πνεύμα.

Να προσέχεις, ακόλαστη, να μην πέσεις και εσύ σε κάποιο μανιώδες πάθος, όπως οι αχάριστοι άνθρωποι. Να μην παραδοθείς στην λαιμαργία, την οινοποσία και τους χορούς, για να μην θεωρήσεις την κοιλιά σου σαν το πιο ακριβό και το πιο ιερό πράγμα [6], και να μην την προσκυνήσεις, όπως προσκύνησαν τον μόσχο [7], και χάσεις τα μέλλοντα αγαθά, όπως εκείνοι που έχασαν την γη της επαγγελίας. Έτσι δεν θα παραδοθείς σε ατελείωτα βάσανα, από τα οποία θα υποφέρεις χειρότερα από όλους, που ζούσαν πριν από τον νόμο. Αν όμως πράγματι αγαπάς τον Χριστό, τον Βασιλέα σου, που υπέμεινε για χάρη σου σταυρικό θάνατο, τότε προσπάθησε με όλη την δύναμή σου να εμφυσήσεις στην ψυχή σου την θεία αγάπη Του.

Αυτό θα το πετύχεις, μόνο αν ελέγξεις αρκετά όλες τις επιθυμίες σου. Και θα τις ελέγξεις, μόνο αν εμφυσήσεις στην καρδιά σου τον φόβο του Θεού. Και αυτόν τον φόβο θα τον αποκτήσεις, αν διώξεις από τον εαυτό σου κάθε αμφιβολία, αλλά και επιθυμία να φαίνεσαι σοφή, και αν ακολουθήσεις ως άκακο παιδί τον Κύριό σου τηρώντας τις εντολές Του [8]. Όπως η αγάπη είναι η εκτέλεση όλου του νόμου, έτσι και η πίστη είναι το θεμέλιο όλων ανεξ­αιρέτως των αρετών. Από την πίστη γεννιέται ο φόβος, και από αυτόν η τήρηση των εντολών, διά της οποίας ο νους πληρούται από τον θείο έρωτα. Αφού αξιωθείς αυτά, να σκέπτεσαι ταπεινά θεωρώντας τον εαυτό σου σκόνη, για να απολαμβάνεις πάντοτε τις θείες ευλογίες.

________________

1. Βλ. Β´ Πέτρ. 2,22. 2. Πρβλ. Παρ. 12,22. 3. Ψαλμ. 5, 7. 4. Ψαλμ. 44, 3. 5. Βλ. Ἑβρ. 11,29. 6. Βλ. Φιλ. 3,19. 7. Βλ. Ἔξ. 32,4-6. 8. Πρβλ. Ματθ. 18,3-5. Μάρκ. 10,15. Λουκ. 18,17.

 

(ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ ΛΟΓΟΙ, Ιερά Μονή Βατοπαιδίου)

Advertisements

Αναφορά σε όσα θα έπρεπε να πει ο Πέτρος, όταν αρνήθηκε τον Χριστό και «έκλαυσε πικρώς» (Άγιος Μάξιμος Γραικός)

Λόγος ΜΔ’: Αναφορά σε όσα θα έπρεπε να πει ο Πέτρος, όταν αρνήθηκε τον Χριστό και «έκλαυσε πικρώς» (Άγιος Μάξιμος Γραικός)

Αλλοίμονό μου, αλλοίμονό μου! Αλλοίμονο, αλλοίμονο! Με ποιους ποταμούς δακρύων θα εξαγνίσω την ατιμία μου εγώ, ο ακόλαστος; Με ποιους βαρείς στεναγμούς θα καθαρίσω την αδικία μου; Αληθώς, αλλοίμονό μου, επειδή αρνήθηκα τρεις φορές τον Χριστό, αλλοίμονό μου! Φοβήθηκα την ασήμαντη δούλη και λησμόνησα όλα τα δώρα, που έλαβα από Αυτόν, ο οποίος είναι ζωή και φως των όλων, ο Δημιουργός μου, ο Ζωοποιός και Κύριος, που ήλθε άνωθεν για να μας σώσει και για χάρη μου παρέδωσε την ζωή Του στον θάνατο.Αλλοίμονό μου! Τι έπαθα και τι αναπάντεχο συνέβη; Πόσο μεγάλη απιστία και αχαριστία έδειξα σε Σένα, Σώτερ, και αποδείχθηκα πολύ χειρότερος από τον προδότη Σου! Αξιώθηκα από Εσένα πολύ μεγαλύτερης τιμής από όλους τους άλλους μαθητές Σου, ώστε μου εμπιστεύτηκες τα ίδια τα κλειδιά της ουράνιας βασιλείας, και αναγνωρίστηκα από Σένα, Σωτήρα μου, αρχηγός και επί κεφαλής τους, και τώρα πώς να κλάψω και τι να πω; Αλλοίμονό μου, του ακόλαστου! Με ποιες δικαιολογίες να ικετεύσω και να λάβω έλεος από τον αυστηρό Κριτή;

Γνωρίζω όμως την μεγάλη γενναιοδωρία Σου, Κύριε, και ότι συγχωρείς αμέσως όλα τα αμαρτήματα σε αυτούς που δείχνουν θερμή μετάνοια. Γνωρίζω ότι ακόμη και την μιασμένη πόρνη και τον άσωτο υιό τους ευεργέτησες γενναιόδωρα· εκείνη, επειδή έβρεξε με τα δάκρυά της τα πάναγνα πόδια Σου και τα σκούπισε με τα μαλλιά της, και αυτόν, επειδή ανέκραξε, «ήμαρτον, ήμαρτον, δεν είμαι άξιος κληθήναι υιός σου». Ξέρω ότι και ο άδικος τελώνης αθωώθηκε αμέσως, όταν φώναξε: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι, τω αμαρτωλώ». Και εμένα, Κύριε, που φωνάζω σαν αυτόν, ήμαρτον, «ιλάσθητί μοι, τω αμαρτωλώ», Θεέ μου, δέξου και δώσε μου την γενναιοδωρία Σου και συγχώρησε την ασέβεια της καρδιάς μου. Σε παρακαλώ! Σου προσφέρω συντετριμμένος με την προσευχή μου, όχι ροές από νερό, αλλά ποτάμι από δάκρυα και πικρούς στεναγμούς και παρακαλώ. Μην περιφρονήσεις, Κύριε, τον ποταμό των δακρύων μου και τον πικρότατο πόνο της καρδιάς μου, που τρώει μέσα μου σαν πυρ την ψυχή, τα οστά και το μυαλό μου, επειδή για χάρη των αμαρτωλών και των ασεβών κατέβηκες από τον ουρανό και δέχθηκες τον βασανιστικό θάνατο.

 

 

 

 

 

 

 

(Πηγή: Αγίου Μαξίμου Γραικού «Λόγοι» τ. α’, Ιερά Μονή Βατοπαιδίου)

RSS
Facebook
Google+
SHARE

Η δράση του Μάξιμου Γραικού στη Δύση και στη Μόσχα

Tου ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΦΑΡΜΑΚΗ

Ομιλία στην εκδήλωση στις 20 Μαρτίου 2018 στη Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων για την δράση του Μάξιμου Γραικού στη Δύση και στη Μόσχα, πραγματοποίησε ο Αλέξανδρος Φαρμάκης, στην οποία μεταξύ άλλων τόνισε και τα εξής:
Συμβαίνει συχνά να υπάρχουν πρόσωπα που γράφονται στην Ιστορία και συχνότερα πρόσωπα που δημιουργούν Ιστορία και πολλές φορές ελάχιστα εγγράφονται σ’ αυτήν.
Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσεται και ο Μάξιμος ο Γραικός κατά κόσμο Μιχαήλ Τριβώλης ο αποκαλούμενος «Λούθηρος της Ανατολής» ή «Διαφωτιστής των Ρώσων». Γεννήθηκε στη Άρτα περί το 1470 (κατ’ άλλους το 1480), από γονείς που καταγόταν από τη βυζαντινή οικογένεια των Τριβώληδων, πολλοί από τους οποίους σπούδασαν την αρχαία ελληνική γλώσσα στην Ιταλία και άλλοι έμεινα εκεί και άλλοι επέστρεψαν στην πατρίδα. Οι γονείς του, Εμμανουήλ και Ειρήνη, άρχοντες της Άρτας, είχαν όλες τις προϋποθέσεις για την παροχή υψηλού επιπέδου μόρφωσης στο γιο τους. Τα πρώτα γράμματα ο Μάξιμος τα έλαβε στην Άρτα, γεγονός που αποδεικνύει ότι μέσα στο βαθύ σκοτάδι υπήρχαν πνευματικές εστίες και στην Άρτα που διατηρούσαν την ελληνική παιδεία και την ορθόδοξη θρησκεία.
Η εικόνα της προσωπικότητα του Μάξιμου είναι λογικό πως δεν μπορεί να εξαντληθεί στο περιορισμένο χρόνο της εκδήλωσής μας, που σκοπό έχει να προβληματίσει και να αναδείξει μόνο μερικές πτυχές από τη ζωή και το πολυδιάστατο έργο του και να τιμήσει τον Άγιο αυτό Ιεραπόστολο. Για το λόγο αυτό αναγκάζομαι να περιοριστώ σε ορισμένους από τους βασικούς άξονες που διαμόρφωσαν τη σκέψη, τη ζωή και το έργο του.

Οι βασικοί αυτοί άξονες είναι α) η βυζαντινή Άρτα, β) η Δύση, γ) το Άγιο Όρος και δ) η Μόσχα. Η σημερινή παρουσίασή μου θα περιοριστεί στους άξονες Δύση και Μόσχα.
Με την «θύραθεν παιδεία» και την αριστοτελική θεωρία και φιλοσοφία, που επικρατούσε στο εκπαιδευτικό σύστημα γαλουχήθηκε ο Μάξιμος, πριν εγκαταλείψει την Κέρκυρα, «λίαν νεαρός», περί το 14ο ή 15ο έτος της ηλικίας του, για ανώτερες και ανώτατες σπουδές στη Δύση. Συγκεκριμένα πήγε στη Βενετία, την Πάδουα, την Φεράρα, τη Φλωρεντία και το Μιλάνο, στις πόλεις που είχαν αναπτυχθεί οι κλασικές σπουδές, χάρη στους λόγιους που είχαν καταφύγει εκεί είτε πριν την άλωση, είτε μετά από αυτή, όπως ο Ιωάννης (Ιανός) Λάσκαρις, ο Νικόλαος (Λαόνικος) Τομαίος, ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, ο Κων/νος Λάσκαρις κ.λ.π. Εκεί ήρθε σε επαφή με όλα τα πνευματικά ρεύματα και τις ιδεολογικές αναζητήσεις, τα οποία διοχετεύονταν, κυρίως, μέσω του πανεπιστημίου της Πάδοβας στην ελληνική κοινότητα της Βενετίας και κατ’ επέκταση στον ελληνικό χώρο.
Ιδιαίτερα η Βενετία την εποχή εκείνη είχε καταστεί η πόλη του πρωτεύουσα του νέου ελληνισμού. Χαρακτηριστικό είναι ένα απόσπασμα από επιστολή του Έλληνα καρδινάλιου Βησσαρίωνα προς το άρχοντα του βενετικού κράτους, στο οποίο κληροδότησε το 1468 την πλούσια βιβλιοθήκη του: «Στην πόλη σου συγκεντρώνονται, γράφει, άνθρωποι από όλο σχεδόν τον κόσμο και προπαντός από την Ελλάδα. Εγκαταλείποντας την πατρική γη, αποβιβάζονται στη Βενετία όπου η ανάγκη τους κάμνει να εγκατασταθούν και να ζήσουν μαζί σας, πιστεύοντας ότι βρήκαν ένα άλλο σχεδόν βυζαντινό κράτος» το «Alterum Bizantium”. Η δωρεά του Βησσαρίωνα αποτέλεσε τον πρώτο πυρήνα για τη Μαρκιανή βιβλιοθήκη.
Οι Έλληνες που βρέθηκαν στη Δύση ως μετανάστες αντιμετώπιζαν πολλά και ποικίλα προβλήματα και μεταξύ αυτών ήταν και οι κατηγορίες των παπικών που τους αποκαλούσαν «σχισματικούς» και «αιρετικούς», δημιουργώντας τους κρίση αυτοσυνειδησίας και ταυτότητας. (Γαβριήλ Σεβήρος, μητρ. Φιλαδέλφειας (Βενετία), «Κατά των λεγόντων σχισματικούς τους ορθοδόξους», στ΄αιώνας).
Στη Δύση ο Μάξιμος βρέθηκε, μεταξύ των άλλων και στον απόηχο ενός πολεμικού φιλοσοφικού κλίματος που επικράτησε μετά το Ενωτικό Συνέδριο των δύο εκκλησιών της Φεράρας- Φλωρεντίας το 1439, μεταξύ αριστοτελικών και πλατωνικών. Εκεί οι Ιταλοί ζήτησαν από τον Γεώργιο-Πλήθωνα Γεμιστό να τους μιλήσει για τον Πλάτωνα, έναν άγνωστο τόσο στην πατρίδα τους, όσο και στη δυτική Ευρώπη. Και ο Πλήθων τους μίλησε για την έννοια του Θεού δημιουργού, για την έννοια της ψυχής, για την έννοια της αρετής, κ.λ.π.(«Περί ων Αριστοτέλης προς Πλάτωνα διαφέρεται»).
Όμως στη Δύση δεν ήταν μόνο αυτή η πρόκληση με την οποία ήλθε αντιμέτωπος ο Μάξιμος. Ήταν και οι μεγάλες τεχνολογικές ανακαλύψεις της Δύσης, οι οποίες δημιουργούσαν νέα επιστημονικά δεδομένα κι ανατάραζαν τις καθιερωμένες πνευματικές, φιλοσοφικές και θεολογικές αντιλήψεις και προκαλούσαν δονήσεις στο πνευματικό και κοινωνικό οικοδόμημα. Αναφέρουμε μερικές από αυτές, όπως την ανακάλυψη της πυρίτιδας το 1200, την τυπογραφία με κινητά στοιχεία το 1380, τη δημιουργία των πρώτων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων το 1207-1227, την ανάπτυξη του νομιναλισμού και την απόπειρα διαχωρισμού της θεολογίας από τη φιλοσοφία το 1270, η ανακάλυψη του δρόμου προς τις Ινδίες το 1497, η δημοσίευση των 95 θέσεων του Λούθηρου το 1517, για τις μεταρρυθμίσεις του Καθολικισμού, κ.λ.π.
Μία ακόμη μεγάλη πρόκληση που προερχόταν εκ μέρους των Λατίνων ήταν οι απόπειρες προσηλυτισμού των ορθοδόξων στο λατινικό δόγμα. Οι απόπειρες αυτές έλαβαν σάρκα και οστά όταν το 1622 ο πάπας ίδρυσε το Ελληνικό Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου της Ρώμης με σκοπό τον προσηλυτισμό των ορθοδόξων νέων στην καθολική εκκλησία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλονπου επικρατούσε στην Ιταλία, ο Μάξιμος σπούδασε πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία, κλασική ελληνική και λατινική γλώσσα και φιλολογία και θεολογία και «είχε καταρτιστεί εις επιστήμονα τοιαύτης ολκής, ώστε θα υδύνατο να καταλάβη μίας των τιμητικωτάτων θέσεων εν τοις Έλλησι φιλολόγοις και φιλοσόφοις…ως γνωρίζοντα πολλά περί την φιλοσοφίαν». Στη διαμάχη μεταξύ αριστοτελικών και πλατωνικών, που διεξάγονταν στη Δύση τότε, ο Μάξιμος δεν παρασύρθηκε υπέρ της μιας ή της άλλης θεωρίας. Αυτή όμως η εμπειρία του χαλύβδωσε τη ζωή και τη δράση του και τον οδήγησε στη στηλίτευση της ανηθικότητας και την ακολασίας των λατίνων κληρικών της εποχής, που ζούσαν κατά το πνεύμα του πάπα Ιωάννου ΚΒ΄ και του Καρδιναλίου Bembo. Εκτιμούσε τον Girolamo Savonarola, το δράμα του οποίου εξελίχθηκε προ των οφθαλμών του και επετίθετο εναντίον του πάπα, καθόσον αυτός «δεν αξίζει δια πρωθιεράρχης, ουδέ καν Χριστιανός είναι».
Όπως μας πληροφορεί ένας μελετητής του Μάξιμου, ο Κων/ Α. Τσιλιγιάννης («ΗΠΕΙΡΟΣ», ετήσια έκδοση Ηπειρωτικής Εστίας Θεσ/νίκης, τ. Θ΄(9ος)/1986, Θεσ/νίκη 1987 σελ 92), o Μάξιμος, παρά τη μαθητεία του κοντά στον αντι-λατινιστή φιλόσοφο Ιωάννη Μόσχο, ασπάστηκε, για ένα μικρό χρονικό διάστημα, τον ρωμαιοκαθολικισμό και περιεβλήθη το μοναχικό ράσο από τον αδελφό Ματθαίο Marci στη μονή του Αγίου Μάρκου στη Φλωρεντία. Η αιτία αυτής της μεταστροφής του ενδέχεται να οφείλεται στην πίεση του λατινόφωνος συγγενή του Δημητρίου Τριβώλη και στην απήχηση που ενδεχομένως βρήκαν τα κηρύγματα και οι ασκητικές τάσεις του δομινικανού μοναχού Σαβοναρόλα.
Μετά από 22 περίπου χρόνια εκπαίδευσης στην Ιταλία και σε ηλικία 36 ετών, αποφασίζει να μονάσει στο Άγιο Όρος, απ’ όπου στη συνέχεια ακολούθησε το δρόμο για τη Ρωσία.
(…) Πως προέκυψε όμως η μετάβαση του Μάξιμου στη Μόσχα;
Ο μητροπολίτης Μόσχας Βαρλαάμ (1511-1522), στην προσπάθειά του να ανυψώσει το γνωστικό επίπεδο του κλήρου, μέσα από μεταφράσεις ελληνικών εκκλησιαστικών κειμένων, ανακάλυψε ότι στη βιβλιοθήκη του παλατιού υπήρχε ο «Υπομνηματισμένος Ψαλτήρας» στα ελληνικά, πλην όμως δεν υπήρχε δόκιμος γνώστης των ελληνικών. Τότε ο Βαρλαάμ με τον μέγα Δούκα Βασίλειο (1505-1533) αποφάσισαν τη μετάφρασή του στα σλαβονικά και απευθύνθηκαν, τέλη 1514 αρχές 1515, στο Άγιο Όρος που υπέδειξε τον μοναχό Σάββα. Πλην όμως, λόγω του προχωρημένου της ηλικίας και της αρρώστιας του, ο μοναχός Σάββας αρνήθηκε την πρόσκληση.
Η δεύτερη επιλογή του Πρωτάτου και της μονής Βατοπεδίου ήταν τότε ο μοναχός Μάξιμος. Δικαιολογώντα την επιλογή τους αυτή οι Αγιορείτες έγραψαν στο ρώσο μονάρχη ότι «για όλα αυτά, εμείς, οι ταπεινότατοι δούλοι της βασιλείας σου, κρίναμε σκόπιμο να σου στείλουμε τον λίαν αγαπητό αδελφό μας Μάξιμο, που είναι έμπειρος και δεξιοτέχνης στην ερμηνεία και στη μετάφραση όλων των εκκλησιαστικών βιβλίων, αλλά και αρχαίων κειμένων, αφού από νέος καλλιέργησε τη μάθηση». Συνεχίζοντας πρόσθεταν ότι είναι άτομο σοφό και ταλαντούχο γνωρίζει πολλές γλώσσες και «πιστεύουμε ότι θα εξοικειωθεί και με τη ρωσική».
Τον Μάρτιο του 1518 ο Μάξιμος βρίσκεται στη Μόσχα και κατέλυσε στο μετόχιο της Ιεράς μονής του Χιλανδαρίου και εργαζόμενος σκληρά ολοκληρώνει μέσα σε πέντε μήνες τη μετάφραση του «Υπομνηματισμένου Ψαλτήρα». Μέχρι το 1525 μεταφράζει τον «Υπομνηματισμένο Απόστολο», έργα του Συμεών του μεταφραστή, του Μ. Βασιλείου, μέρος των μεταφράσεων από το βυζαντινό λεξικό του 10ου αιώνα το Σουϊδα, ομιλίες επί των ευαγγελικών περικοπών του Ι. Χρυσοστόμου, επιστολές πολεμικού χαρακτήρα (όπως κατά της αστρονομίας κ.λ.π) και επιφέρει ορισμένες διορθώσεις στα λειτουργικά βιβλία που ήταν γεμάτα από σφάλματα και αιρετικές κακοδοξίες λόγω της κακής ελληνικής μετάφρασής τους. Ταυτόχρονα με επιστολές, συγγράμματα και κηρύγματα αποσκοπούσε στην ηθικοποίηση του ρωσικού λαού, αποκτώντας την εύνοια και την υποστήριξη του μητροπολίτη Μόσχας Βασσιανού.
Θέλοντας να καθοδηγήσει τους ρώσους στην εφαρμογή, κατά γράμμα, της «αμωμήτου χριστιανικής πίστεως» και να αντιπαλέψει τους λατίνους , συγγράφει το 1519 πραγματεία με τίτλο «Λόγος περί Λατίνων», όπου μεταξύ των άλλων γράφει: «ότι ουδαμώς εις ουδένα επιτρέπεται να προσθέτη τι εις το θείον σύμβολον της αμωμήτου χριστιανικής πίστεως ή ν’ αφαιρή απ’ αυτού».
Παραδομένοι οι λατίνοι στην «πλημμυρίδα» αριστοτελικών και των σχολαστικών φιλοσόφων, έγραφε, οδηγούνται σε λανθασμένες ερμηνείες βασικών διδασκαλιών της χριστιανικής θρησκείας, όπως για την αθανασία της ψυχής ή για τη μεταθανάτια ζωή.
Οι κατηγορίες του Μάξιμου δεν στρεφόταν μόνο κατά των Λατίνων, αλλά και κατά των Οθωμανών κατακτητών και προσδοκούσε και παρακινούσε το ομόδοξο «αδελφό» γένος των Ρώσων για την ελευθέρωση του ελληνισμού. Αυτό αποδεικνύεται από επιστολή που έστειλε στον μέγα δούκα της Μοσχοβίας Βασίλειο Ιβάνονβιτς, όταν πλέον είχε τελειώσει τη μετάφραση του «Ψαλτηρίου», γράφοντας του μεταξύ των άλλων: «Ω, αν και ημείς ημείς ηξιούμεθα ποτε να ελευθερωθώμεν δια σου από της εις του ασεβή δουλείας!…την Νέαν Ρώμην σκληρώς κληδονιζομένην υπό των αθέων Αγαρηνών ευδοκησάτο (ο θεός) να έλευθερώση διά του ευσεβούς κράτους της βασιλείας σου και φανερωσάτο ημίν εκ του πατρικού σου θρόνου διάδοχον και δωρισάτο ημίν τοις πτωχοίς το φως της ελευθερίας διά σου…».
Ο σοφός αγιορείτης Μάξιμος, μέσα σε μια κοινωνία πνευματικής σύγχυσης και αμφισβήτησης των πάντων, επεδίωκε με τις επιστολές του και με το έργο του να ανατρέψει τον μοναστικό φεουδαρχισμό και να εκπέμψει το σωστό στίγμα για το δρόμο που έπρεπε να ακολουθεί το σκάφος του γνήσιου μοναχισμού. Δεν διστάζει να καυτηριάσει τους φιλοχρήματους μοναχούς τα «αιμοδιψή θηρία και σαρκοβόρα πτηνά», όπως έλεγε, που από τα στεγνά κόκκαλα των θυμάτων τους «προσπαθούν να ρουφήξουν το μεδούλι, όπως κάνει το είδος των αιλουροειδών και αυτό της κουρούνας».
Το καρποφόρο έργο του ανακόπηκε το 1525 και ο ίδιος καταδικάζεται από τη σύνοδο της ρώσικης εκκλησίας για έγκλημα καθοσιώσεως κατά της νέας του πατρίδας, της Ρωσίας, και για αίρεση. Μεταφέρεται στις φυλακές της μονής Volokolamskij κάτω από τις ρητές εντολές του μητροπολίτη Δανιήλ και του μεγάλου Δούκα, αλυσοδεμένος σε αυστηρή απομόνωση και σε ισόβια στέρηση της θείας μεταλήψεως, μέχρι το 1543, με την αιτιολογία ότι πρέπει να αυτοσυγκεντρωθεί και να μεταμεληθεί για την αίρεση και τα σφάλματά του.
Σε γράμμα που έστειλε ο μεγάλος δούκας προς τη μονή που κρατείτο ο Μάξιμος, έγραφε μεταξύ των άλλων: «Θα πρέπει τον γέροντα Μάξιμο να τον θέσετε και να τον κρατήσετε σε αυστηρή απομόνωση, σύμφωνα με την εντολή του πατέρα μας Δανιήλ, μητροπολίτη πάσης Ρωσίας…. ώστε από αυτόν προσωπικά κανένα μήνυμα να μη φθάσει σε κανένα, αλλά ούτε και από οποιονδήποτε να έλθει προς αυτόν. Και κανένας από τους δικούς μας γέροντες να μη δεχθεί τη συμβολή του, για να μη φθαρεί από αυτόν…Και θα πρέπει σε όλα με κάθε τρόπο να φυλαχθείτε από τον γέροντα Μάξιμο, όπως ακριβώς πρόσταξε και διέταξε ο πατέρας μας Δανιήλ, μητροπολίτης πάσης Ρωσίας».
Στη μονή αυτή πέθανε στις 21 Ιανουαρίου 1556 διανύοντας το 85ο ή 86ο έτος της ζωής του.
Κλείνοντας θεωρώ σκόπιμο να αναφέρω επιγραμματικά την κριτική που ασκούσε ο Μάξιμος και ανατάραξε τα κατεστημένα πνεύματα:
1)Η κριτική κατά της τυπολατρείας, καθόσον η εκκλησιαστικοί υπηρέτες είχαν παρεξηγήσει το πνεύμα της αληθινής χριστιανικής θρησκείας.
2)Η κριτική κατά των μητροπολιτών, που ζούσαν πολυτελέστατη ζωή μέσα στα χρυσά και ασημένια εκκλησιαστικά κοσμήματα και τις λαμπρές ενδυμασίες, γλεντοκοπούσα και εκμεταλλεύονταν το λαό.
3)Η κριτική κατά της αμαρτωλής ζωής και συμπεριφοράς κληρικών και μοναχών, ανδρών και γυναικών, που δεν τηρούσαν στα μοναστήρια τις τρεις βασικές μοναχικές αρετές, ήτοι της Παρθενίας, της ακτημοσύνης και της υπακοής.
4)Η κριτική κατά της μεγάλης γαιοκτησίας των μοναστηριών και της στυγνής εκμετάλλευσης των φτωχών και όπως έλεγε ο ίδιος «το μαύρο ράσο μόνο δεν αποτελεί τεκμήριο του γνήσιου μοναχού, αλλά από τα έργα του αυτός αποδεικνύεται…». Για το θέμα αυτό που αποτέλεσε και τη βασικότερη αιτία της καταδίκης του, πρέπει να αναφέρουμε ότι ο μεν μέγας Πέτρος εθνικοποίησε τα μοναστήρια και όλες τις ιδιοκτησίες τους και έδωσε μισθούς στους μοναχούς, η δε μεγάλη Αικατερίνη μοίρασε όλα τα εκκλησιαστικά κτήματα σε φτωχούς λαϊκούς. Αξίζει εδώ να αναφέρουμε ότι η μεγάλη Αικατερίνη ζήτησε και αυτή Γιαννιώτη καθηγητή, τον Ανδρέα Σουγδουρή, αδελφό του Γεωργίου ιερέως Σουγδουρή, ο οποίος και πήγε στη Μόσχα, για να διδάξει και να μορφώσει τα εγγόνια της, Αλέξανδρο και Κωνσταντίνο, ιδίως δε τον μεγάλο δούκα Κωνσταντίνο, που τον προόριζε για βασιλιά της «Γραικικής Αυτοκρατορίας».
Η νεώτερη επιστημονική ιστορική έρευνα εισφέρει νέους προβληματισμούς και αποδεικνύει τα πραγματικά αίτια και τη σκευωρία που εξυφάνθηκε εναντίον του Μάξιμου του Έλληνα, του «φωτιστή των Ρώσων», του κήρυκα του αληθινού χριστιανισμού, του κήρυκα της ακραιφνούς θεολογίας, του δάσκαλου της ιερής φιλοσοφίας, του μάρτυρα της Ρωσίας. Χαρακτηρισμοί που δικαίως του αποδόθηκαν και δικαίως σήμερα αναγνωρίζεται από όλους ως η σπουδαιότερη πνευματική μορφή της Ρωσίας κατά τον 16ο αιώνα, η οποία ξεπέρασε τα μέτρα του καιρού του και παραμένει πάντα διαχρονική και επίκαιρος, όπως και το κήρυγμά του.
Με τη σημερινή μας εκδήλωση θέλουμε να συμβάλλουμε κι εμείς ώστε να εμποδιστεί η λήθη από το να σκεπάσει τη συνολική προσφορά και δράση του άγιου αυτού .

HXΩ ΑΡΤΑΣ

Λόγος Στ΄ Περί αδηφαγίας (Αιτίας αναριθμήτων κακών για τους μοναχούς)

 

Λόγος ϛ΄
Περί αδηφαγίας.
Αιτίας αναριθμήτων κακών για τους μοναχούς.

Κοιλιά αδιάντροπη και ποτέ κορεσμένη, εξαιτίας της οποίας εμείς, οι ανόητοι μοναχοί, γινόμαστε παίγνιο των πονηρών δαιμόνων! Αποτελείς την αιτία ακαθάρτων εκροών, ύπνου δίχως μέτρο και άλλων ειδών πνευματικού θανάτου. Από εσένα προέρχεται η απόρριψη των ευαγγελικών εντολών, η ατελείωτη φροντίδα για κέρδος και διάφορες φιλονικίες. Όλα αυτά εξαφανίζουν την μνήμη του θανάτου, την θεία αγάπη και τον φόβο του Θεού από τις ψυχές των μοναχών.

Έτσι η αγνή προσευχή, τα δάκρυα και η συγκίνηση εξαφανίζονται και σταματά η εσωτερική λειτουργία του νού. Στην θέση τους έχουν εισέλθει υπερηφάνεια, κακοήθεια, δόλος, φθόνος, διάφορες ματαιόδοξες επιθυμίες, καθώς και η πηγή του κάθε κακού, η φιλαργυρία [1] και το κυνηγητό της είσπραξης των τόκων, που προκαλούν την τρομερή και απάνθρωπη τοκογλυφία και τα οποία θα επιφέρουν την οργή του Θεού.

Αδιάντροπη κοιλιά, εξαιτίας της οποίας εμείς οι άφρονες μοναχοί πέφτουμε στα απύθμενα βάθη της κόλασης! Μακάριος είναι όποιος σε δάμασε στον νού του και αγάπησε ολόψυχα την ένδεια και τον ανάργυρο βίο. Αυτός μόνο σε κατάλαβε αληθινά, αυτός μόνο είναι ο υπηρέτης του Υψίστου και αυτός μόνο είναι ελεύθερος. Αντιθέτως όλοι εμείς που υποκύπτουμε σε εσένα είμαστε οι κακοί δούλοι των παθών που γεννάς και μοιάζουμε με τα άλογα ζώα, μολονότι δημιουργηθήκαμε εξαρχής από το άγιο χέρι του Θεού κατά την θεική εικόνα Του.

1. Βλ. Α´ Τιμ. 6,10.